is toegevoegd aan uw favorieten.

De ingenieur; weekblad gewijd aan de techniek en de economie van openbare werken en nijverheid jrg 6, 1891, no 12, 21-03-1891

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

110

stoom, vooral 's winters, doch ook wel zomers, m de meeste fabrieken waar geen waterstuiftoestellen aanwezig zijn, als noodzakelijke remedie tegen het breken der draden wordt toe*. A„i „,,urc Q„Q„™,oi nipt ffPKr.hiedt en niet behoeft te ge-

schieden in de weverijen, waar geverfd of zg. bontgoed, ot in 't algemeen minder zwaar gesterkt goed gefabriceerd wordt (V 3304/5 3559 en 3770); bij twee fabrikanten is het stoominlaten nog niet voorgekomen (V. 9020 en 9593), doch indien noodig, zou althans één daarvan het gebruik van waterstuiftoestellen prefereeren (V. 9021). , •> c

Is onbekendheid of vooroordeel, onvoeldoende bruikbaarheid ot de hooge prijs de oorzaak dat laatstbedoelde toestellen — die de nu eenmaal noodzakelijke bevochtiging van de lucht langs mechanischen weg en zonder toevoer van warmte beoogen — nog geen algemeenen ingang hebben gevonden?

Wanneer men aan het vrij algemeen gunstig oordeel van het vijftal, dat ze tijdens de enquête reeds in gebruik had genomen, meer gewicht toekent dan aan het meerendeels afkeurend oordeel van hen die ze niet hebben ingevoerd, dan voorzeker wijst de weegschaal ten voordeele van eerstgenoemden

Immers, bij den een die er een achttal heeft aangebracht, voldoen de waterstuiftoestellen «zeer goed», al zijn ze nog niet volmaakt en lastig te onderhouden, daar er geen stofdeeltje in mag komen (V. 6585/86). Ook bij een ander voldoen zij heel goed èn uit het oogpunt van het breken der vezels, èn uit 'het oogpunt van de afkoeling van de temperatuur in de fabriek (V. 7905); wel veroorzaakte een nieuw toestel waarmede een proef werd genomen, meer drup (en is dit daarom hooger in een gang aangebracht), maar de machines van Treutleb en Schwartz doen zulks niet, als de groote ventilator maar vlug genoeg ronddraait (7908); bij een derde — die dezelfde

machine heett — voldoen zij goeu i.v. iiw.j, uy v,^u^ vrij goed (V. 10203) en geen van beiden hebben hinder van den drup. Bij een vijfde echter voldoen zij niet zoo bijzonder, daar zij telkens verstoppen als het water met volkomen zuiver is.

Deze getuige kan niet zeggen dat zij de gemaakte kosten van 4 a 5000 gulden waard zijn; zijne toestellen zijn echter van Duitschen oorsprong, wellicht dat de nieuwe Engelsche beter zijn (V. 10737), , '

Dit oordeel sluit zich eenigszins aan bij het reeds vermelde van den heer Ledeboer, en aan dat van de overige tegenstanders, volgens welken, door de gebruikte waterstuiftoestellen geen behoorlijke waterverdeeling en geen gelijkmatige vochtigheid wordt verkregen (V. 2457 en 5900), zij niet practisch zijn (V 2541) zij geprobeerd zijn maar niet bevielen, immers afdruppelden (V. 3006,7), hetzelfde te verkrijgen is met stoom, zij het dan ook ten koste van de frischheid der localen (V. 7987/8). Een ander, die ze mede nog niet heeft toegepast, erkent daarentegen weder dat er geen practische bezwaren tegen bestaan, maar dat ze voor kleine fabrikanten, wegens de kosten, niet algemeen zijn in te voeren (V. 3031/32).

Wij merkten boven reeds op, dat Aemate van sterken, invloed heeft op de bevochtigingsgraad van het weefsel. Ook schijnt dit het geval te zijn met de wijze waarop het sterken plaats heeft, zoowel wat betreft het gebruik van meer of minder vet, als ten aanzien van de behandeling van het sterksel in 't algemeen; eenstemmigheid echter bestaat hieromtrent weder niet (V. 1838, 2206, 2354 en 2619).

Wat nu ten slotte de ventilatie der lokalen aangaat, die bij de warme, vochtige atmospheer der textielfabrieken zoo noodig (1), maar tevens met het oog op den nadeeligen invloed der tocht, zoo moeilijk te verwezenlijken is, vindt men deze bij een luttel aantal fabrieken stelselmatig toegepast.

Volgens de aanteekening in de noot op blz. 109 wordt de bekende Blackman's ventilator bij een drietal aangetroffen, ofschoon zij door geen der gehoorde getuigen met name is genoemd; alleen wordt het stelsel door een getuige gequalificeerd als geheel nieuw ën zeer aanbevelenswaardig, daar het de vuile lucht er uit blaast en nieuwe trissche lucht naar binnen trekt; bovendien werken zij onafhankelijk van den wil der werklieden en behoeft er bij gelijktijdige werking der waterstuiftoestellen slechts een van de beide ventilatoren in functie te zijn (V. 6579/81). Dat de toestel tevens als ventilator werkt, wordt ook elders bevestigd (V. 11088).

(1) De schadelijkheid der groote warmte m spinnerijen, die o. a. m de middelste zaal der Almelosche stoomweverij den leden der enquête-commissie was opgevallen, werd door den directeur betwist met het oog op de ondervinding, volgens welke speciaal de spinners «wel onsterfelijk» schijnen te zijn (V. 6369).

Overigens vindt men van bijzondere ventilators en exhausters in de spinnerijen of weeflokalen nog bij een aantal fabneken zonder nadere beschrijving gewag gemaakt (V. 2o36, 3299, 87U9, 9018, 10202, 10730, 10917, 11086 en 11503). Ook worden bepaalde lucht of ventilatie-tóers bij enkelen aangetroffen (V. 37bb en 5896).

Meerendeels evenwel geschiedt de luchtverversching door openslaande of tuimelramen, vaak ook door dakramen, waarvan de opening en sluiting geheel afhangt van den wil der wevers die zooals wij gezien hebben, meer te rade gaan met het belang van hun werk, dan met hun eigen gezondheidsbelang.

Noo- een aantal andere zaken op hygiënisch gebied werden door de commissie — zij het ook minder uitvoerig — met de getuigen besproken. De voornaamste daarvan dienen daarom met een enkel woord te worden vermeld.

In de eerste plaats was het der commissie opgevallen, dat een aantal meisjes bij den arbeid in de textiel-fabneken, - vooral bij throstle-machines — betrokken, min of meer krom of scheef gegroeid waren. De vraag kwam dus bij haar op of dat ver¬

groeien een gevolg was van uen legeiiwuumigcn .u«~.uu™< arbeid, dan wel nog een overgeërfd gevolg was van den vroeo-eren handenarbeid aan de voormalige weefstoelen ; een der gehoorde deskundigen zoekt geen rechtstreeksch verband tusschen het waargenomen verschijnsel en den arbeid zooals die tegenwoordig wordt verricht (V. 122). Een ander meent dat het verschijnsel wellicht veroorzaakt is door vroegtijdigen arbeid en de vroege huwelijken, die daarvan, vooral eertijds, het gevolg waren, doch niet aan de lage plaatsing der throstle-machines (1) die tot het werken in gebukte houding zou leiden (V. 182/84). Het verband tusschen het scheefgroeien en den arbeid (althans zooals die vroeger werd verricht) wordt daarentegen wel^ aangenomen door een derden deskundige en eenige arbeiders (V. 4426,1634 en 6209).

Een der fabrieksdirecteuren erkennende dat de machines vroeger lager waren, meent echter dat gezonde sterke kinderen weinig gevaar zullen loopen scheef te groeien, doch dat het bn hen nooit is voorgekomen, omdat zij geen kinderen daarvoor hebben aangenomen (V. 2395). Een andere directeur geeft toe dat het kromgroeien zich vroeger wel eens kon voordoen, maar sedert de lagere flijer-throstles zijn vervangen door de nngthrostles, bestaat dat gevaar niet meer (V. 2799); andere getuigenissen zijn hiermede in overeenstemming (V. 3578 en 4499).

Door een der schriftelijke rapporten was de aandacht der commissie mede gevestigd op de omstandigheid, dat de arbeiders vaak bovenmatig werden belast door het wegdragen en aanbrengen der ztvare hoornen, waarom de geweven stoffen worden gewikkeld, en het daaromtrent ingestelde onderzoek leidde althans tot ge-

i i —„on Aa waarcrenomen feiten.

aeeuen ne ueveBwgmg v«" «~ — o- .

Bij een zestal toch van de 15 fabrieken waar de zaak werd onderzocht, moesten de boomen — waaronder er zijn van Iöu KG — gedragen worden, gedeeltelijk omdat de gangen tusschen de weefgetouwen voor het transport per rolwagentje te nauw zijn • bij de 9 overige echter zijn die wagentjes in gebruiK ot kunnen zij althans gebruikt worden, al moet dan ook het opbeuren op het getouw steeds met de handen geschieden; het »vele handen maken licht werk« wordt hierbij echter toegepast, daar de wevers elkaar bij het opbeuren en ook bij het vervoer meestal

^Voorts werd in een fabriek op het feit gewezen, dat kistjes van 8 KG. gewicht door jongens naar de 4e verdieping op de spinzaal moesten worden gebracht, en zij daarvoor tot 20 maal per dag heen en weer al die trappen op en neer moesten draven, wat echter door den spinmeester niet erg vermoeiend werd geoordeeld, daar zij buiten dat werk weinig te doen hadden (klossen opsteken en schoonmaken) (V. 2933/36).

Ook schijnt doofheid door_het geweldig geraas in de fabrieken vaak voor te komen (V. 3875/79).

Verder wordt bloedhoest enkele malen waargenomen by wevers, wat door den gehoorden geneesheer wordt toegeschreven aan «het grijpen der lade bij het stopzetten der_macbine en den daardoor ontvangen hevigen schok» (V. 8044/4Ö,-.

De directeur van de fabriek, waar het verschijnsel zich voordeed heeft wel veel daarover gedacht en met den dokter gesproken, maar met zekerheid is het (n.1. de oorzaak) nog met bekend

^'vtl^heete dampen en warm water wordt zelfs in de stoom-

~(1) Deze machines — op zijn Hollandsen drossel-machines — ook waterspinmachines genoemd, zijn bestemd voor het zg. fijn spinnen van «kettingsgaren, terwijl die bewerking voor het fijner gedraaide mslaggaren in den regel geschiedt op de zg. mule-spinmachine of self-actor.