Tekst
Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

geestelijke levenskrachten, zelfs de rusttijd van den Zondag — ook in het land van de sabbath-heiligers —, alles beuzeling en dwaasheid. Doch in zijn mateloos blinden drang, zijn wolfshonger naar meerarbeid, snelt het kapitaal niet slechts de zedelijke, maar ook de zuiver bchamelijke grenzen van den arbeidsdag voorbij."

In de vierde onderafdeeling, De Fabriek, van het dertiende hoofdstuk, Machinewezen en grootindustrie, is geschreven:

„Terwijl de machinearbeid het zenuwstelsel ten hevigste aantast, onderdrukt hij het veelzijdig spel der spieren en doodt alle vrije lichamelijke en geestelijke werkzaamheid."

„De afscheiding der geestelijke machten in het productieproces van het handwerk, en hunne verandering in heerschappij van het kapitaal over den arbeid, komt in de machinale grootindustrie tot volledigheid."

De eigenaardige, typisch materialistische gedachtengang van Marx komt ook hier weer uit, waar hij spreekt niet alleen van „de stoffelijke, maar ook nog van een zoo te zeggen zedelijke slijtage van de machine", waaronder hij verstaat de vermindering in ruilwaarde, hetzij doordat machines van dezelfde constructie goedkooper, hetzij doordat betere machines tot denzelfden prijs vervaardigd worden.

Om te besluiten nog een enkel citaat uit de voorrede bij de eerste uitgave van „Het Kapitaal":

„Nevens den modernen nood drukken ons een geheele rij overgeleverde nooden, voortkomend uit het kwijnend nabloeien van ouderwetsche, afgelegde productiewijzen met haar gevolg van verouderde maatschappelijke en politieke omstandigheden. Wij hebben niet enkel van de levenden, maar ook van de dooden te lijden". Dit nawerken van de traditie, de gewoonte, waarop ook in „Het Kapitaal" zelf bij de ontwikkeling der arbeidersklasse de nadruk gelegd wordt, komt duidelijk tot uiting in de bekende zinsnede: „Die Tradition aller toten Geschlechter lastet wie ein Alp auf dem Gehirne der Lebenden." *)

Marx erkent dus wel degelijk de werking van ideologische motieven, al laat hij zich over haar innerlijke waarde en beteekenis niet nadrukkelijk uit: wel spreekt hij in algemeene termen

') Der aohtzehnte Bruinrair des Louis Napoleon.

Zie ook Engels, Ludwig Feuerbach: „Die Religion, einanal gehildet, enthalt etete einen dberiieferten Stoff, mie denn auf aUen ideologischen Gebieten die Tradition eine grosze konserivative Macht ist,"

136

Sluiten