Tekst
Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

mensch, het individu een passieve rol doet spelen, de menschheid dus niet erkent als het actief, bezield organisme, waarin de natuur het geheim heeft gelegd harer grootste triomfen, van haar eindeloos evolutie-proces, de onsterfelijkheid harer eeuwige hernieuwing en verjonging.

Wij vrij-denkers van heden, wier vrije gedachte in dit meesttragisch moment der wereld-, dat is der menschheids-geschiedenis, van het grootste gewicht is, hebben nu toe te zien, dat de richting diier gedachte, de lijnen volgend eener natuurlijke, altijd voortgaande menschelijke bewustwording, in elk opzicht bevrijdend zal werken, d.w.z. dat zij het Fatalisme zoowel van het heden als van het verleden zal overwinnen door een hernieuwd Humanisme, door de erkenning van een doel-bewust streven der Natuur in den mensch en de menschelijke samen-leving.

De vrije gedachte kan op geen andere wijze het Militarisme in •den grond bestrijden. Zij moet streven naar de schepping eener Geestes-richting die de geestes-richting van oorlog vernietigt in de harten en hoofden der menschen. Zij moet equivalenten geven voor wat verloren ging met de uitstooting eener verouderde ideologie. Maar om dit te kunnen doen moeten wij de tijds-periode die de onze voorafging, de tijdsperiode onzer emancipatie van het verleden in herinnering brengen.

De 19e eeuw was in hoofdzaak een overgangstijdperk, waarin de schroeven van de oude wereld losser en losser werden. Een worsteling van twee werelden, de een die onderging, de ander die wordende was. De een die haar verband, haar innerlijke samenhang verloren had, de ander, die dit verband, deze innerlijke éénheid nog niet gevonden had.

Psychologisch de meest tragische toestand die men zich denken kan. Immers voor het leven van individu en maatschappij lag hier het groote gevaar der verwording, ontwrichting, van die zekere •décadence, die ook in kunst en literatuur op het einde der 19e eeuw zich openbaarde.

Maar op dit einde der eeuw, dit „fin de siècle" kom ik straks bij mijn bespreking der laatste jaren in de vorige eeuw terug.

Nu heb ik eerst het groote ontwikkelings-proces van het begin en het midden dier eeuw te bespreken.

Sluiten