Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

korte zinnen, met korte gebaren. „Het oogenblik is thans beslissend. De orders zijn gegeven. Mijn laatsten man zal ik inzetten om de overwinnig te behalen, om Frankrijk te redden. Met allen aandrang vraag ik de onvoorwaardelijke Britsche medewerking. Dit zal de laatste, beslissende strijd worden. Het is ondenkbaar, dat Engeland niet met alle kracht zijn aandeel daarin zal nemen". French luistert in gespannen aandacht. Met de vuist op de tafel besluit Joffre: „Maarschalk, de eer van Engeland staat op het spel." Het pathetische moment heeft zijn hoogtepunt bereikt, balanceert even in een korte gespannen stilte, dan overwint French zijn emotie: „I will do all my possible". Joffre verstaat geen Engelsch. Wilson vertaalt de toezegging van den maarschalk. Die eenvoudige woorden, zegt Joffre later, hadden in de gegeven omstandigheden voor mij en alle aanwezigen de waarde van een belofte onder eedex.

De Fransche officieren verlaten Vaux-le-Pénil om zich naar het nieuwe hoofdkwartier van Chatillon-sur-Seine te begeven 2. Daar vinden zij Millerands volkomen instemming met het plan van offensief3. Van de verschillende legers komen gunstige berichten. Gallieni telegrapheert als zijn indruk: „La

1 Aldus het relaas van Joffre, Mémoires I p. 393 e.v., en Muller, p. 106 n. 1; de laatste ziet in dit onderhoud de „pierre angulaire de la victoire". Huguet, p. 119, zegt, dat French tijdens deze ontmoeting „avait exprimé ses inquiétudes sur sa gauche et sur le vide qui existait entre elle et la 6e armee", hetgeen later de zending derwaarts van de 8ste D.I., die oneindig veel bruikbaarder ware geweest op Maunoury's linker vleugel, ten gevolge zou hebben gehad. French, 1914, p. 135, spreekt dit uitdrukkelijk tegen. Ook Joffre en Muller gewagen in hun relaas niet van een dergelijk verzoek.

2 Joffre motiveert de verplaatsing van het G.Q.G. aldus: „Bar devenait, en effet, trop voisin du front pour la facilité de mes communications." Muller: „pour se soustraire aux émotions de la lutte." Men bedenke, dat het besluit tot deze verplaatsing genomen was vóór Franchets nota's waren gearriveerd. Ten onrechte heeft men de verplaatsing gezien als een bewijs, dat Joffre zelf niet geloofde in het welslagen van zijn offensief; dan zou men hetzelfde kunnen zeggen van Gallieni, die op 5 Sept. zijn verdere maatregelen neemt „dans le cas oü Paris viendrait a être investi. (Arm. franf. I, 2 Ann. No 2494).

3 Ibid. Ann. No. 2460.

Sluiten