Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

heele wereld viel plotseling een verzinken in duister, in leugen, in ontucht. De oorlog vergiftigde alles. Middelerwijl leden onschuldigen en vielen heldhaftig in eindelooze massa's.

In Warschau werd het leven afschuwelijk. Russische legers vulden de stad. Kozakken reden er doorheen. Tsjerkessen marscheerden er op de maat van gezongen roofliederen. De Polen beefden; doch erger beefden de Joden. Tegen dezen keerde zich het sarren. Hun taal lijkt op Duitsch: „Spionnen!". Als zij geen geestdrift toonden: „Verraders!" Bij den Russischen gouverneur regende het anonyme aanklachten tegen Joodsche winkeliers. Vele werden doodgeschoten. Een russophiel-journalist viel zelfs Zamenhof aan, als een „gevaarlijk internationalist". Ik zag hem in het voorjaar van 1915, ziek, zwak, de ziel verscheurd door de vijandschap tusschen de menschen. Hij werkte aan het ontwerp voor een oproep tot een homaranistisch congres.

Uitsluitend aan doeleinden voor de geheele menschheid wilde hij zich wijden. Terwijl men in de heele wereld met tegenstrijdige chauvinisterijen woedend tegenover elkaar stond, bleef hij trouw aan zijn ideaal. Voor het Congres van Parijs had hij reeds geweigerd deel te nemen aan de oprichting van een Joodsch Verbond. Den 30sten Juni 1914 had hij aan de organisatoren geschreven:

„Ikzelf moet tot mijn leedwezen afzijdig blijven, aangezien ik homaranist van overtuiging ben, en ik mij niet aan de bijzondere doeleinden en idealen van eenigen volksstam of godsdienst kan vastleggen. Ik ben diep overtuigd, dat ieder nationalisme slechts groot ongeluk voor de menschheid beteekent, en dat het doel van alle men-

Sluiten