Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

het geheel van de gemeenschap en des te echter zal hij religieus zijn. Of, anders gezegd: hoe zuiverder wij er in kunnen slagen de mensch als deel van het groote geheel en als deel van de menschengemeenschap op te voeden, dus te helpen zichzelf te verliezen, des te meer zal hij zichzelf als persoonlijkheid gevonden hebben. Dit is niet anders dan wat ook in de groote klassieke paradox staat uitgedrukt: „Wie zijn leven vindt, die zal het verliezen; en wie zijn leven verliest om mijnentwil, die zal het vinden."

Als ik in deze dingen juist zie, dan volgt er wel uit, dat niet alleen uit utilistisch oogpunt met het oog op de eischen van de samenleving (en hierover zal later nog wel het noodige gezegd worden) maar ook uit zuiver paedagogisch oogpunt de opvoeding van de mensch als en tot gemeenschapswezen precies even belangrijk is als die als en tot persoonlijkheid. Over de belangrijkheid van het laatste zijn de meeste menschen het wel eens, maar op het eerste wordt veelal niet of veel te weinig de nadruk gelegd. Het zal duidelijk zijn, dat ik, uitgaande van mijn menschbeschouwing dit aspect van de opvoeding als volkomen gelijkwaardig aan de persoonlijkheidsontwikkeling zien moet.

En daar komt dan nog bij, dat ook uit nuttigheidsoverwegingen vooral in onze dagen van wereldcrisis en dreigende wereldcatastrophe een bewust aankweeken van de kunst van samenleven en samenwerken, een bewuste ontwikkeling dus van de mensch als gemeenschapswezen eenvoudig geboden is.

* * *

Ik heb wel eens, als mij gevraagd werd om een korte formuleering van het doel dat ik mij stel bij opvoeding,