Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

— 124 —

tugal ontvluchtten, eerst druppelsgewijs en later, toen de verbindingen met de eerste buitenlandsche nederzettingen het gemakkelijker maakten, in toenemende mate, ongeveer een eeuw eerst na het uitwijzingsedict, hun schreden zien richten naar havenplaatsen, waar hun de mogelijkheid tot verdere handelsontwikkeling was gegeven. Ik wil hier maar in het kort de meest treffende plaatsen noemen, zonder het vele, dat ter toelichting van deze mijne opvatting te memoreeren ware, uit te spinnen.

We zien de Marranen-kooplieden, die Portugal met hun rijkdommen ontvluchten, zich vestigen in Bayonne en Bordeaux, in Antwerpen — reeds vroeg als Krypto-Joden, maar ze werden later door het plakkaat van 1549 weer opgejaagd en gingen naar Saloniki en Constantinopel —, in Venetië, in Hamburg (1577), waar ze ook in den eersten tijd, vermoedelijk tot 1611 geheel als Christenen hebben geleefd M), in Londen, Amsterdam en Rotterdam en later in Overzeesche havenplaatsen, die groote handelscentra beloofden te worden. De groote „handelswaarde" dezer Marranen, de naam, dien zij zonder twijfel reeds in de toenmalige internationale handelswereld moeten hebben gehad, was het, die, zooals we gezien hebben, de steden in Holland en Cromwell en Karei II in Engeland en Christiaan IV in Denemarken ertoe brachten aan hun vestiging niet alleen niets in den weg te leggen, maar die zelfs te bevorderen. Dit was geen politiek uit humanitaire ethische beginselen, maar zuivere „reaalpolitiek" voor den oekonomischen opbouw der steden, waar ze werden toegelaten.

En in hoe meer plaatsen deze Marranen zich vestigden, des te meer nam hun internationale handel toe. We kennen de verbinding met de Middellandsche zeehavens, waar de Spaansche vluchtelingen zich reeds na de verdrijving in 1492 hadden gevestigd, in Venetië, Livorno, Saloniki, Constantinopel, Smyrna en in de Noord-Afrikaansche havens als Fez en Salé, niet alleen uit Hebreeuwsche Responsen, dat wil zeggen uit de gedrukte beslissingen van Rabbijnen op die

Sluiten