Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

| verduisterende collectieve bevangenheid, die den mensch 'i overal doet zien, wat hij gelooft te zullen zien. Op de basis van de door den groepsdrift geïnspireerde indeelingen —< sexualisme, nationalisme, aristocratisme — worden verschillen verwacht .en derhalve geconstateerd, die niemand meer zou constateeren, wanneer deze indeelingen door andere, uit de rede gesproten, vervangen zouden zijn.

I Toen de menschen niet langer geloofden in heksen en spoken, hebben ze ook geen heksen en spoken meer gezien —, sinds het bijgeloof omtrent kometen verdween, gewagen de kronieken niet langer van met hun verschijning coïncideerende rampen. In oudere schrijvers (Bal-

, zac) treft men nauwkeurige („raak geobserveerde" zou men tegenwoordig zeggen) beschrijvingen aan van ziektebeelden en ziekteverloopen, waarin de toenmalige wetenschap geloofde. Van het oogenblik, dat de medici andere diagnosen stelden, hebben de schrijvers andere symptomen gezien. Overal richt de „preconceived idea" het geestelijk oog, bepaalt het oordeel. En wie in medelijdende geringschatting de schouders ophaalt voor de kortzichtigen, die waarheden als koeien voorbijgingen, de grofste ongerijmdheden niet opmerkten, vergeet dat hij ten opzichte van de vanzelfsprekendheden van zijn eigen tijd met dezelfde blindheid geslagen is. Van binnenuit wordt in den mensch (maar niet door den mensch en geenszins op een door hem gekozen oogenblik) het licht ontstoken, dat hem plotseling in staat stelt, te onderscheiden (d.i. zien, d.i. critiseeren). De heerschappij van de „preconceived idea" verklaart „Köpenick". Achteraf zag ieder in den zoogenaamden hooggeplaatsten officier den ongeschoren, ongesoigneerden, sjofelen plebejer, achteraf schaamde zich ieder, dat hij dupe was geweest. Zoo het kind, dat nog jaren later verbaasd staat, in den Sinterklaas met laarzen en broekspijpen onder zijn katoenen tabberd uit, den toevallig verdwenen oom niet te hebben herkend. Achteraf, als zijn oogenblik gekomen is. En het jongere kind, dat dupe blijft, is geenszins dommer, vaak intelligenter, maar zijn oogenblik is nog niet daar.

158

Sluiten