is toegevoegd aan uw favorieten.

Kerk, cultuur, arbeid

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

DE CULTUUR EN HET INDIVIDU

47

het bewustzijn, de tweede, die naar den inhoud. Zoo zien wij dat juist in het oogenblik, waarin wij alle romantiek prijsgeven, waarin wij ons op den bodem der nuchterste werkelijkheid plaatsen en eenvoudig rekening houden met het eenige, wat wij bezitten, wat onze oogen zien en onze handen tasten, het mysterium tremendum zich aan onze verbijsterde blikken aan alle zijden onthult. In het meest alledaagsche feit van de nuchterste ervaring liggen de beide ontzaglijke problemen opgesloten van het „ik" en van de „wereld", van het subject en van het object. Het zijn de dingen, die verschijnen. Iets juister uitgedrukt: het is de ervaring, die verschijnt. Dat is het objectieve wonder. En de ervaring verschijnt aan een bewustzijn. Daarmee is het even groote raadsel der subjectiviteit gegeven.

Toch zijn deze beide raadsels in laatsten aanleg één, want zij verschijnen aan eenzelfde werkelijkheid, hoe men die werkelijkheid ook nader moge aanduiden. Wel kunnen zij afzonderlijk onder oogen worden gezien. Aan het objectieve raadsel arbeiden wij, in zoover wij aan de ééne ervaring ons verdiepen in den inhoud. Dezen weg heeft de wetenschap eeuwen lang bewandeld en het resultaat is thans, dat het naïeve wereldbeeld onherstelbaar vernietigd is en de „werkelijkheid" zich oplost in een complex wetten en relaties, die alleen in een mathematische symboliek benaderd wordt. Aan het subjectieve raadsel arbeiden wij, in zoover wij erkennen, dat deze zelfde werkelijkheid voor een bewustzijn verschijnt en ons van dit feit rekenschap trachten te geven.

Deze beide wegen, die der objectiveering en die der subjectiveering gaan aanvankelijk in tegengestelde richting. Aanvankelijk! Want zooals in de wiskunde het + oneindige en het — oneindige samenvallen, zoo geschiedt het ook met het absolute subject en het absolute object.