Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

voorgespiegeld werden, niet in. Het Gouvernement trad nu zelf als ondernemer op. Fabrieken werden op 'slands kosten opgericht tot bearbeiding van suiker, indigo, cochenille, de bereiding van thee, enz. De aldus voortgebrachte producten zouden, meende men, indien zjj op de Nederlandsche markt verkocht werden, aanzienlijke winsten voor de schatkist van het moederland afwerpen, en inderdaad wekten weldra de behaalde voordeelen de verbazing van geheel Europa op.

Aanvankelijk werd het oordeel over de meerdere of mindere deugdelijkheid van dit stelsel door de uitkomsten, welke van lieverlede een reusachtigen omvang bekwamen, beneveld. De ontzagwekkende batige saldo's waren een recht welkome post op de jaarlijksche begrooting van het moederland. Wij zagen boven tot welke noodlottige gevolgen de opdrijving dier saldo's heeft geleid. Dit had ten gevolge, dat langzamerhand ook van het oorspronkelijke plan van den generaal Van den Bosch afgeweken werd, vooral ten nadeele van den inlander, die al het drukkende van de gouvernementsmaatregelen begon te ondervinden. Ja, wat meer zegt, de onmogelijkheid, om het door hem beoogde doel te bereiken, dwong Van den Bosch zeiven er van af te wijken. Zoo werd het vooreerst niet aan de keus van de bevolking overgelaten, om öf 1/5 harer rijstgronden voor de teelt der producten af te zonduren, öf de landrente te betalen; zij werd door hare hoofden, die geprikkeld werden door het vooruitzicht op hoogere belooning, gedwongen somtijds al hare gronden voor de gouvernements-productie te verbouwen. Volgens het plan van Van den Bosch moesten de voor de verplichte teelt bestemde gronden in de nabijheid zijn der desa; men bekreunde zich daarom zeer weinig; men koos gronden, die daarvoor geschikt waren, onverschillig of zij dicht of ver van de desa lagen, en de bevolking moest soms verre afstanden afleggen, om ten behoeve van het Gouvernement te werken, terwijl de belooning van den arbeid, dezelfde blijvende als voor dien in de nabijheid, niet in verhouding was tot het grootere tijdverlies en de meerdere moeite. Evenzoo werden de verplichtingen van den Javaan vermeerderd; zou hij aanvankelijk slechts het gewas tot rijpheid brengen, en zou het vervoer naar, en de werkzaamheden in de fabrieken, alsmede het overbrengen van de producten naar 'slands magazijnen in den vorm van vryen arbeid geschieden, nu werd van lieverlede ook hiervoor de gedwongen, zy het dan ook in meerdere of mindere mate betaalde, arbeid aangewend, en beschouwde men ziohgerech-

Sluiten