Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

zoodat de volstrekte uitbreiding der empiristische theorie geen plaats voor deze waardeering overlaat. Het kausaaldeterminisme nu kan niets anders inhouden dan volstrekte uitbreiding en maakt dus de waardeerings-oordeelen zinledig. Daar nu de zedelijke vrijheid een waardeeringsbegrip is, niet ontleend aan onze objektieve maar aan onze subjektieve natuur, niet voorkomend in een natuurwetenschappelijke, maar in een ethische beschouwing van het leven, zoo is het geheele begrip der zedelijke vrijheid zinledig voor het kausaal-determinisme.

Uit oogpunt van kausaliteit is Socrates niet meer vrij dan Dionysius; hij is slechts anders. Elk verschijnsel, elk fenomenon heeft uit fenomenaal gezichtspunt evenveel recht; de eene zielstoestand kan niet boven den anderen gewaardeerd; een menschelijk wezen, dat anders dan een som van verschijnselen ware, is uit oogpunt der kausaliteit onaannemelijk. Er bestaat dus geen ander gezichtspunt dan het empirische, dat alle verschijnselen als verschijnsel beschouwt zonder symbolischen zin. Wanneer een jongen, die een onoprecht karakter heeft, onder zorgvuldig toezicht en door paedagogische wijsheid oprecht is geworden, dan is er niets „verbeterd" voor dengeen, die het kausalistisch gezichtspunt aanvaardt. Men kan zeggen, dat het heil der samenleving er meê bevorderd is — maar uit het beschreven gezichtspunt heeft het heil der samenleving niet meer recht dan het onheil; alleen het feitelijke heeft recht, dus al het feitelijke heeft recht, en voor zoover een toestand feit is, heeft hij evenveel recht als een andere toestand recht heeft. Het feit der onlust-aandoening heeft evenveel recht als het feit der lust-aandoening. Het waarde-oordeel is grondeloos en zinneloos geworden. Zoo is het waardebegrip der vrijheid ontoepasbaar.

Sluiten