Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

en bedrog, zij kweekt verder wraakzucht en wreedheid tegen dieren en volkomen bandeloosheid of wildheid, waar men de ketenen eenmaal heeft afgeschud. De amokmaker schudde die af door verstandsverbijstering, gevolg van het opkroppen en wordt nu een wild dier; de oproerling schudt die af, en zoo krijgen wij de wilde moordscènes van Tjiligon, de „massenmorde" der fransche revolutie. Al wat men ooit geleden heeft door die afhankelijkheid of onvrijheid uit zich dan als de alles vernietigende werking van den vulkaan; van controleerend denken is er dan niets meer te vinden').

Dat de Javaan niet denkt leerde ons boven reeds zijn godsdienst, „de vele wederwaardigheden des levens, allerhande rampen, ziekten en kwalen brachten hem niet een onvermoeid zinnen en turen om het onaangename te voorkomen, te verzachten, te overwinnen" (Harthoorn, IV, blz. 247), neen, hij personificeerde alle deze verschijnselen in hem vijandige geesten. Daarbij had hij slechts het oog op het enkele verschijnsel, nimmer op het onderling verband der verschijnselen. Evenals hij nimmer een naam weet voor een gebergte, maar slechts namen heeft voor eiken bergtop, zoo klimt hij ook in het geestelijke nimmer van het enkele op tot het algemeene of tot het geheel.

Prof. Roorda maakte daaromtrent reeds de volgende opmerking (Jav. Grammatica, I, Poensen, XXIX/149):

1) Op gelijke wijze verklaarde onlangs een Duitsch schrijver de bestialiteiten in de Duitsche koloniën voorgevallen, uit den in het Duitsche volk sedert eeuwen gekweekten geest van gehoorzaamheid, die de individualiteit onderdrukte. Ik kwam tot ongeveer dezelfde conclusie betreffende Tropenkollkr in: „Is Indië zoo slecht." Vragen des Tijds, October 1901.

Sluiten