Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

niet in het bijzonder, niet in het aangehaalde geval heilig is; omdat de weldadigheid slechts een doel van ondergeschikte heiligheid is, die tegenover haar hoofddoel, de burgerlijke orde slechts eén middel mag zijn, dat, waar het zich tegen deze zijn bestemming verzet, daardoor ook den naam van een goed doel verliest, en zooals gezegd, kan het doel, dat slechts onder voorwaarden heilig is, ook slechts onder dezelfde voorwaarden zijn middelen heilig maken. De niet kwijt te schelden voorwaarde van alle goede doeleinden is het heilzame, dat, mag men het op christelijke of heidensche, op feodale of burgerlijke manier zoeken, altijd den eisch stelt, dat aan het als wezenlijk en noodzakelijk beschouwde het onwezenlijke en minder noodzakelijke ondergeschikt moet worden, terwijl daarentegen in het aangehaalde geval de hooger geschatte eerlijkheid en burgerlijke rechtschapenheid aan de minder hoog geschatte weldadigheid opgeofferd zou worden. „Het doel heiligt het middel", is met andere woorden, de winst moet als in de ekonomie, zoo ook in de ethiek het aanleg-kapitaal rendabel maken. Zoo ook wanneer men de bekeering van het ongeloof een goed doel en de geweldmaatregelen der politie een slecht middel noemt, bewijst dat niet tegen de waarheid van de stelling, maar voor een verkeerd gebruik. Het middel is niet-heilig, omdat het doel niet goed is, omdat de gewelddadige bekeering geen heilzaam, veeleer een doel des onheils, der huichelarij is; omdat dat een bekeering is, die niet den naam van bekeering verdient of het geweld een middel is, waar hier niet de naam van middel bij past. Wanneer voor ons een gewelddadige bekeering en houten ijzer even gekke dingen zijn, hoe kunnen wij dan met zulke gedachteloosheden, zulke onzinnige woordverdraaiingen, zulke dialektische streken en sofisterijen, tegen een feitelijk algemeen erkende waarheid ingaan ! Ook de jezuïetische middelen, streken en intriges, vergift en moord zijn voor ons slechts daarom onheilig, omdat voor ons het jezuïetische doel, b. v. de uitbreiding, verrijking en verheerlijking van de orde wel een nevendoel, dat de onschuldige preeken gebruiken mag, maar geen onbepaald heilig doel, geen doel a tout prix is, waaraan wij middelen zouden toestaan, die ons een meer wezenlijk doel, b. v. de openbare of lichamelijke veiligheid zouden doen missen. Moord en doodslag zijn voor ons als individueele handelingen onzedelijk, omdat zij geen middelen van ons doel zijn, omdat wij niet voor de wraak of roofzucht, niet voor willekeur en eigenmachtige handhaving van het rechterambt, maar veeleer voor wettigheid en de meer onpartijdige beslissing van den staat gedisponeerd zijn. Wanneer wij ons echter als jury constitueeren en de gevaarlijke misdadigers met strop en bijl onschadelijk maken, is dat dan niet uitdrukkelijk; het doel heiligt het middel?

Sluiten