Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

door het zinnelijke gevoel, door de praktijk, niet door het verstand gegeven. De praktijk echter geeft aan verschillende menschen en verschillende tijden de tegenstrijdigste dingen als heilzaam. Wat hier heil is, is daar onheil en omgekeerd. Voor de kennis of het verstand blijft daarbij geen andere taak over, dan deze door zinnelijke aandoening gegeven heilzaamheden, al naar de verschillende personen en tijden, aan wie, of volgens de verschillende graden van intensiteit, waarin zij verschijnen, te tellen en dus het kleine van het groote, het onwezenlijke van het wezenlijke, het bijzondere van het algemeene te onderscheiden. De rede kan ons het ware heil niet autokratisch voorschrijven, maar slechts uit een zinnelijk gegeven kwantum heilzaamheden het volgens het aantal meeste, grootste of algemeenste optellen. Dat echter moet niet vergeten worden, dat de waarheid eener zoodanige kennis of optelling, op bepaalde, gegeven vooronderstellingen berust. Dus, tevergeefsch het pogen om het ware heil in het algemeen te willen zoeken! Praktisch met sukses wordt het onderzoek pas, wanneer het er in berust het bepaalde heil van een bepaalde partikulariteit te kennen Het algemeene is slechts mogelijk binnen gezette grenzen. Daarin echter stemmen de verschillende bepalingen van het heil overeen, dat het overal heilzaam is om het kleine aan het groote, het onwezenlijke aan het wezenlijke op te offeren, en niet omgekeerd. In zoover als deze stelling goed is, is het verder ook goed, dat wij voor het goede doel van het groote heil het slechte middel van een klein onheil gebruiken of verdragen; dat het doel de middelen heiligt.

Wanneer men liberaal genoeg was, om ieder op zijn manier zalig te laten worden, dan zouden de tegenstanders van onze beschouwing zich gemakkelijk van haar waarheid overtuigen. Maar inplaats hiervan volgt men den gewonen weg der kortzichtigheid en maakt zijn privaat standpunt tot het universeele. Het eigen heil noemt men het alleen ware en het heil van andere volken, tijden en omstandigheden een misverstand, evenals iedere kunstrichting haar subjektieven smaak voor objektieve schoonheid uitgeeft, miskennend, dat de eenheid slechts een zaak van de idee, van de gedachte, maar de zaak der werkelijkheid veelvuldigheid is. Het werkelijke heil is veelvuldig en het ware heil slechts een subjektieve keus, dat. evenals de grappige geschiedenis, ergens anders ook een anderen indruk maken, een onwaar heil zijn kan. Wanneer Kant of Hchte of een andere filosofische partikulier lang en breed de bestemming van den mensch behandelt en het vraagstuk dan tot volste tevredenheid van hem zelf en van zijn auditorium oplost, dan zijn wij tegenwoordig toch bedreven genoeg om te weten, dat men op den weg van

Sluiten