Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

verhaal vergezeld van een uitlegging („un récit historique accompagné d'un commentaire") i). Hoe sterk zijn deze vier folianten van den reuk van het deïsme doortrokken. Bayle's geleerdheid en bevallige stijl maken het Woordenboek in godsdienstig opzicht des te verderfelijker. Het artikel Pyrrhon is een verheerlijking van het scepticismus. Het geruchtmakend artikel David, de verguizing van den man naar Gods hart, doet meer aan een schooljongen dan aan een professor als opsteller denken 2). In één woord, aan het Christendom heeft Bayle allerzwaarste slagen toegebracht. De belangrijkste waarheden wist hij voor elks oog te doen dobberen in een zee van schommelende onzekerheden. Bayle de vader der twijfelingen. De moordenaar van het geloof van duizenden werd tevens een baanbreker van het deïsme. Meerdere deïsten hebben blijkens hun schriften veel van Bayle geleerd. Waarschijnlijk zou Voltaire geen Voltaire zijn geworden, had Bayle vóór hem niet geleefd 3).

Simon Tissot de Patot hoogleeraar in de wiskunde te Deventer, maakte zich ook door twee deïstische geschriften berucht. Zijn zoogenaamde reisbeschrijving „Reizen en

1) Dictionaire liistoiique et critique. Rott. 1091, 2<le verrn. <1r. 1702, 3de 1715, 4.1e 1730, 5de 1740 Heste der twee Engelsche vertalingen die van J. P.' Bernard e. a., Londen 17:f4. Hoogd. vertaling van J. C. Gottsched, Leipz. 1741—'14. Geen Nederd. overzetting. D. van Hoogstraaten, Groot alg. Iiist. woordenboek, ontleende aan Bayle.

2) Het artikel werd op last der overheid in Holland verbrand. De Waalsche kerkeraad te Rott. Iieeft Bayle tot verandering van sommige artikelen verplicht. Na zijn dood is in de uitgaat van 1715 het oorspronkelijk art. David weer opgenomen. Het art. verscheen in Hoogd. vertaling 1736 te Frankfort, met het leven van David door den abt de Choisy. David's eer werd gehandhaafd door den Engelschrnan Delany, Chandler, v. Hamelsveld „De bijbel verdedigd III 33» 376, en P. Bonnet.

3» Geruchtmakend was Bayle's geschrift tegen een Roomsch auteur, Critique générale de l'histoire du Calvinisme de Mr. Mainbourg 1682. Te Parijs werd het door beulshanden verbrand, eu op doodstraf verboden. In Duitschland en Engeland werd B.'s wangevoelen wederlegd. In Nederland vooral door J. P. Crousaz, Examen du Pyrrhonisme ancien et moderne, la Haye 1733.

Sluiten