Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

synode de eenheid der kerk op. Ringeloorden de provinciale synoden. Spraken in het beroepen van predikanten en het oefenen van kerkelijke tucht het beslissende woord.

De onvrijheid der kerk werd in haar verachtelijkheid eerst recht openbaar, toen het Engelsche deïsme ') en het Duitsche rationalisme 2), bovenal dè Fransche revolutie in geschriften en denkbeelden in Nederland hun intocht hielden. De overheden en het verlichte deel deinatie kwamen geheel onder invloed der revolutionaire begrippen3). Frantjois Maria Arrouet de Voltaire „de God der goddeloozen" heeft bij het oppervlakkigst deel der toenmalige lezende wereld het geloof niet alleen, maar allen ernst alle degelijkheid weggevaagd. Jean Jacques Rousseau met zijn lievelingsstelling : „De natuur brengt den mensch goed voort, de samenleving bederft hem" (1'homme nait bon, la société le déprave), deed niet enkel geestdriftig tot de natuur terugkeeren, maar ook de kerkleer verfoeien met haar leer der erfzonde, van ons bedorven hart, en de noodzakelijkheid der wedergeboorte.

De roem en de roep der rechtzinnigheid, het onder-

1) Dat is een reeks van wijsgeeren en schrijvers lti50—1750. Dr. A.W. Bronsveld, Schetsen uit het godsd. en kerk. leven in de vorige eeuw, Ainst. 1874, blz. 69—83. IJpeij, 1, 11; Duitsche deïsme II 100—364.

2) Dr. Bronsveld 83—96; Fransche revolutie 97—130; deïsme in Frankrijk Ypeij III.

3) Mr. W. H. de Beaufort. Nieuwe geschiedkund. opstellen, 2 dlnAmst. 1911. Daarin allerbelangwekkendste bijdragen voor het inaatschappeïyk leven der hoogere standen in de achttiende eeuw, n. in.: Een pretendent in het huis van Oranje (een zoon van Charlotte markiezin de Mailly^ die aan Willem IV de opvolging in Siegen betwistte), I)e meisjesjaren van Mevrouw de Charrière, Belle van Zuylen en Constant d'Hermeiiches(Isabella van Zuylen, na haar huwelijk Mad. de Charrière, was van haar jeugd aan een warme vereerdster van Rousseau), en Ainalia vorstin Gallitzin gemalin van den Russischen gezant in den Haag, die uit het leven in de hoogste kringen zich in haar kleine woning „Niet thuis" terug trekt, zich geheel aan de opvoeding harer kinderen wijdt en Roomsch wordt.

Sluiten