Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

toch, in Luthers hartstochtelijkheid tegenover andere personen en zaken komt het soms tot stilstand, en de menigte en afwisseling zelf der vijanden, moet hem hebben vermoeid, belet althans, op iedereen in 't bijzonder zijne geheele kracht te verspillen. Maar tegenover het Pausdom, of liever meer concreet, den Paus, staat hij immer gereed; onverminderd blijft daar zijn drift, ja vermeerdert nog tegen het einde zijns levens. In dien strijd is hem ook geen middel te laag om zijn vijand te hoonen, hem zooveel mogelijk in het oog des volks te overdekken met schande. Hoe anders de caricaturen uitgelegd, waarin de Paus en het Pausdom onder de walgelijkste gedaanten voorgesteld zijn, en die door Luther, met commentaren daarbij, onder de menigte verspreid, ook later nog opgenomen werden in de folioedities zijner werken ?

Slechts met één dier voortbrengselen van onbeschaamdheid en haat behoeft de lezer kennis te maken om zijn oordeel te kunnen vormen over geheel deze schandliteratuur. Ik kies daartoe niet het ergste, maar het meest uitgewerkte, een spotbeeld van den „Paus-ezel", reeds in 1523 verschenen, door Melanchthon en Luther van den noodigen uitleg voorzien. In de folio-editie van Luthers werken (van Altenburg a° 1661) vindt men in 't 2e deel fol. 376 het volgende opschrift:

„Deutung der zwo [twee] greulichen Figuren, Bapstesels zu Bom a° 1496, und Münchkalbs zu Freiberg in Meissen a° 1523 gefunden". [Van het tweede zullen wij zwijgen].

Daarna leest men: „Der Bapstesel durch Philippum Melanchthon gedeutet". En na de daaronder staande afschuwelijke figuur te hebben bewonderd, krijgt men eerst eene korte inleiding, en dan eene verklaring van Melanchthon, verdeeld in kleine genummerde hoofdstukken, waarin de voornaamste leden van het afgebeelde gedrocht worden behandeld. Men staat waarlijk versteld bij den eersten oog-

Sluiten