Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

Dit alles is, zooals men ziet, volop feüerbach. Men ziet hier tegelijk ook het punt, waar Marx van de wijsbegeerte vau Feuerbach overgaat tot de revolutionaire praktijk. Men denke hierbij aan het bekende woord van Marx: »De wijsgeeren hebben de wereld verschillend verklaard, nu moeten wij haar veranderen." ')

De bovenaangehaalde beschouwing van Marx is te meer opmerkelijk, omdat hij hier, aan het begin van zijn schrijversloopbaan, het thema aangeeft, dat hij in zijn verder leven zal ontwikkelen. Want die vijandigheid tegenover den godsdienst, die wij hier reeds aanwezig vinden, de bewuste, de besliste vijandigheid, is MaRX tot het einde toe bij gebleven.

Maar voor hem, die godsdienst beschouwt als een voortbrengsel der verbeelding, zonder innerlijke waarde, dat voor den Staat, om een moreele sanctie te verkrijgen, gebruikt wordt als opium voor het volk, — voor hem, die bestrijding en opruiming van den godsdienst beschouwt als in het hoogste belang van het volk, ja, als de eerste voorwaarde voor het ware geluk van het volk, voor hem is de godsdienst geen privaatzaak; iemand, die zoo spreekt, vindt in die formule niet de socialistische idee uitgedrukt. Hij kan die formule beschouwen als een uitvlucht, waardoor men zich van een lastige zaak kan afmaken, als een masker, dat men voordoet, om zijn ware trekken te verbergen. Maar niet ieder houdt ervan altijd gemaskerd te loopen en in vergelijking met de armzalige huichelarij van de tegenwoordige socialisten, moet men Marx ten minste een eerlijk man noemen, dat hij in het belang der taktiek zich niet liet verleiden, zulk een doorzichtig masker voor te doen. Marx heeft het volstrekt niet verheeld, dat hij het

') Engels, Feuerbach. S. 62.

15

Sluiten