Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

(lil)

gedrukt. De zuiger wordt dan door het verschil der krachten die er aan weerskanten op werken voortgedreven, en hierbij neemt het arbeidsvermogen aan den eenen kant toe en aan den anderen kant af.

Ken ander voorbeeld heeft men in twee lichamen die tegen elkaar botsen. Onderstellen wij dat een ivoren bol A met zekere snelheid naar rechts gaat en dan stoot tegen een even grooten bol B van de zelfde stof, die eerst in rust is, en waarvan liet middelpunt zicli op de lijn bevindt, langs welke het middelpunt van den eersten bol voortgaat.' Het blijkt dan dat .4 na den stoot bijna in rust blijft, terwijl li een snelheid aanneemt, die maar weinig kleiner is dan de oorspronkelijke snelheid van A.

Dat de bol A hierbij een arbeid op B doet is duidelijk hij oefent gedurende den korten tijd van de aanraking een' kracht naar rechts op dat lichaam uit, en terwijl dit gebeurt, gaat het aanrakingspunt een weinig naar dien zelfden kant. Het vermogen om op deze wijze arbeid te \errichten heeft A klaarblijkelijk aan zijn beweging te danken, en tegelijk met zijn snelheid verliest hij oolTdie energie, terwijl li na de botsing in staat is 0111 arbeid op een of ander lichaam te doen.

Van zulke eenvoudige gevallen is men langzamerhand opgeklommen tot de stelling dat bij alle natuurverschijnselen, van welken aard en hoe ingewikkeld zij ook zijn, de som van het arbeidsvermogen der op elkaar werkende lichamen onveranderd blijft. Het zal ons in den loop van onze beschouwingen duidelijker worden, op welke gronden men deze wet van het behoud van arbeidsvermogen, die het eerst door Robert Mayer (1842) en kort daarna in strengeren vorm door Helmholtz werd uitgesproken, mag aannemen; ook zullen wij ons van verschillende beperkingen waaraan wij ons tot nog toe hielden vrij maken. In de eerste plaats moet nu echter het arbeidsvermogen in bepaalde gevallen nader beschouwd worden.

§ 116. Arbeidsvermogen van beweging. Er werd reeds een paai maal gesproken van het arbeidsvermogen van een lichaam dat zich beweegt; dit arbeidsvermogen zullen wij

Sluiten