Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

komen ingrijpend zicli uitbreidende, steeds zich uitbreidende, ontegenzeggelijk de geschiedenis in twee deelen splitst, het eene waarvan het einde niet bekend is: de oude en de nieuwe geschiedenis? Hoe haar te verklaren? Laat mij u mededeelen de verklaring der tegenwoordige ernstige onpartijdige wetenschap. Zij verklaart liet ontstaan van het christendom op deze wijze. Op den bestemden tijd d. w. z. op het tijdstip toen de ontwikkeling der menschheid tot dat punt van rijpheid was gekomen, op dien tijd dan is het christendom geboren uit de samensmelting der israelitische en der grieksche wereld, dezer twee werelden ongelijk ook in omvang en in stoffelijke macht gelijk in zedelijke kracht. De grieksche wereld, de heidenwereld in de grieksche beschaving tot het toppunt van hare ontwikkeling gekomen, dat is dan de wereld der natuur, in hare oneindige vatbaarheid en onuitputtelijke vruchtbaarheid; de israelitische wereld, dat is de wereld van het bovennatuurlijke, het goddelijke, dat onvruchtbaar is in zich zelf, onbekwaam om iets in het leven te roepen, omdat het zich niet tot deelen laat herleiden noch zich plooien en oplossen, maar waarin het vaste en onbewegelijke ligt. Zoo nu dit beginsel van vastheid en onbewegelijkheid in aanraking komt met dat der beweging, der wisselvalligheid, der ontleding, dan zal het bederf worden tegengehouden, de wisseling zal ontwikkeling worden en geene ontbinding, de ontleding zal leiden tot nieuwe samenstelling; in één woord, de beweging zal aan onveranderlijke wetten onderworpen eene vaste richting aannemen; de wateren overstroomen niet meer maar graven zich hunne bedding. Om het beeld te verlaten: de menschelijke wereld zoo verscheiden maar zoo bewegelijk, zoo rijk maar zoo onstandvastig, heeft slechts het godsdienstige beginsel noodig dat uit zijnen aard vast en eeuwig is, en de menschelijke natuur is gered; de grieksche wereld heeft slechts het beginsel der israelitische te ontvangen en het christendom is gevormd, het christendom d. i. de laatste, volkomene en eeuwige godsdienst.

Zoo luidt de wetenschappelijke verklaring van het ontstaan des christendoms. Ik spreek hier van ernstige en vruchtbare IV. 5

Sluiten