Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

Later, in de 19de eeuw, toen de stoommachines uitgevonden waren,1) werd dit alles nog veel erger en op veel grooter schaal toegepast. De groot-industrie breidde zich steeds meer uit ook in Frankrijk en Duitschland 3). Tijdelijk werden daardoor wel velen aan brood geholpen door de groote vlucht, die de industrie op eenmaal nam, en zoo schenen dus de mannen van het laissez-faire in het gelijk gesteld te worden, doch dit duurde slechts korten tijd, want meestal volgde daarop eene reactie door ove rproductie, waarvan verschillende crisissen het gevolg waren. En zoo steeg de sociale nood met den dag.

Kapitaal, dat zich steeds meer ophoopte aan de zijde der groot-industrie, die zonder groote kapitalen niet gedreven kon worden, en arbeid kwamen steeds meer tegenover elkander te staan. Er kwam eene steeds diepere klove. De organische

eersten beslist de voorkeur. Wat is het gevolg ? Aangezien zijne goederen in concurrentie komen met de goederen van de andere manufacturiers en aangezien wij, die de goederen koopen, alleen vragen naar prijs en kwaliteit, zullen de negen personen, wier zedelijke beginselen wij huldigen, verplicht zijn, als zij zichzelven in zaken willen handhaven, om de methode van den tiende over te nemen, wiens zedelijk karakter wij veroordeelen. Zoo wordt de moreele standaard van het bedrijf gebracht tot de laagte van den slechtsten man, die zich er in kan handhaven".

J) Reeds op het einde der 18e eeuw werd de stoommachine in haren tegenwoordigen vorm door James Watt uitgevonden. In 1807 voer Fulton voor het eerst met een stoomboot van New-York naar Albany en in 1819 van Amerika naar Liverpool. In 1825 werd in Engeland de eerste spoorweg geopend. In 1842 werd de eerste groote stoomhamer gebruikt.

2) In Duitschland heeft de groot-industrie zich, mede door de vermeerdering van het kapitaalbezit, vooral van 1840 tot 1860 ontwikkeld. Van 1860 tot 1870 heerschte het liberalisme, krachtig door zijn stoffelijken voorspoed, bijna oppermachtig. 1870 tot 1880 vormt eene overgangsperiode, waarin zich ook, dank zij Stöcker's optreden, Christelijk-sociale gevoelens krachtig doen gelden. Na 1880 volgt eene meer sociaal-gerichte tijd (1881 „Botschaft" van den keizer). Vg. K. Lamprecht, Zur jüngsten Deutschen Vergangenheit, II, I, Freiburg 1903.

Sluiten