is toegevoegd aan uw favorieten.

Feestbundel aangeboden door vrienden en leerlingen aan Prof. Dr. H.J. Pos ter gelegenheid van het bereiken van de 50-jarige leeftijd op 11 Juli 1948

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

weer in ongeweten dienst staan van de volkomenheidsdrang. Hij heeft hier zeker Napoleon voor ogen en we zijn niet ver af van Hegels „List der Vernunft".

Mijn tweede innerlijk bewijs ontleen ik aan de rede die Treschow gehouden heeft bij zijn afscheid als rector15). Men moet haar lezen in verband met zijn artikel over ontaarding en met zijn geschiedfilosofie. In het eerste had hij zich tegen Condorcet gekeerd, die, door de middelen tot cultuur — de civilisatie — te verwarren met deze zelf, het slachtoffer van een vooruitgangsillusie geworden was. In de tweede richtte hij zich, maar dit keer zonder hem te noemen, tegen Voltaire. Terwijl immers voor deze de geschiedenis eigenlijk pas begonnen was bij de overgang van de Middeleeuwen naar de Nieuwe Tijd, betekent voor Treschow die kentering veeleer het opgeven van grote idealen. In plaats van de hemel werd de aarde veroverd, in plaats van universalistisch, werd de wereld particularistisch, ervaringswetenschap nam de plaats in der wijsbegeerte en het verstand die van de rede. De mens verdween toen, zegt hij elders nog, in de burger en de burger in zichzelf — een wezen, dat zich nog slechts in trieste uren aan bezinning overgeeft16). In de bedoelde afscheidsrede keert hij zich tegen Gibbon. • Zoals bekend, had deze in zijn Decline and Fall het verval van de Westerse beschaving voor mogelijk gehouden. Maar de barbaren, meende Treschow, woonden niet buiten Europa, maar het was onze eigen geest, die het voorbereidde: die geest van nuttigheid vóór alles, die na de Middeleeuwen was ontwaakt en nu de heersende dreigde te worden, die geest, hij noemt hem de handelsgeest, maar hij bedoelt kennelijk die van het moderne kapitalisme en hij duidt hem aan als „de nieuwe barbarij". Deze rede is een hoogst belangwekkende, emotioneel geladen cultuuranalyse van izijn eigen tijd geworden. Het winst-motief, aldus Treschow, is de Achilleshiel van onze beschaving. Bij landbouw en handwerk maakt men ook winst, maar zij zijn tegelijk doel in zichzelf. Er is daar een religieuze

15) 16 Juni 1808. Zij is in het latijn uitgesproken, maar in het Deens gepubliceerd: Om nogle Grunde, tagne af vore Tiders Aand, til at frygte et nyt Barbarie.

is) In Moral for Folk og Stat II 210.