Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

17

geest eigen genoemde kategoriën aan; en wel den denkvorm der oorzakelijkheid, der causaliteit. Wat toch is het geval? Het voorwerp, onafhankelijk van het bewustzijn in de werkelijke wereld bestaande, wekt door de werking, die het op onze ziel oefent, onze gewaarwording, ons bewustzijn. Vóórdat dit bewustzijn aldus gewekt is, blijkt er aireede sprake te zijn van een voorwerp daar buiten, dat oorzaak heeten moet der inwerking op onze ziel. Want het afficeert onze ziel; en afficeeren is oorzaak eener werking zijn.

En nu ligt de conclusie niet verre. Want op deze wijze blijkt de denkvorm van oorzaak en gevolg, de kategorie der causaliteit niet slechts eigen aan den menschelijken geest maar nu geldt ze ook aireede, vóórdat het menschelijk bewustzijn ontstaan is, aangezien juist datgene, wat dit bewustzijn

wekt, oorzaak blijkt, dat dit bewustzijn gewekt wordt De kategorie der causaliteit heeft derhalve transsubjectieve geldigheid.

Hartmann gaat dus niet mede met hen, die het „Ding an sich slechts negatief als een grensbegrip voor het menschelijke denken bepalen. Hij noemt het de transcendente (dat is dus de buiten het bewustzijn gelegen) oorzaakdergewaarwording. Hieruit blijkt tevens, hoe Hartmann aan genoemden term een eenigszins nuchterder beteekenis hecht dan zij, die daarmede het w e z e n achter alle verschijning willen aanduiden. „Ding an sich" beteekent bij hem eenvoudig dit of dat voorwerp (kachel, stoel, tafel, aarde, enz.) daar buiten ons, dus onafhankelijk van het bewustzijn gedacht.

Is dit „Ding an sich" positief bepaald als de transcendente oorzaak der gewaarwording, dan kunnen wij nu op grond hiervan ook de andere denk- (enkele uitgezonderd) en aanschouwings-vormen op de werkelijke, transsubjectieve wereld toepassen. Om slechts een enkel voorbeeld te noemen : datgene wat werkt moet bestaan en daarvan geldt dus de kategorie der w e r k e 1 ij k h e i d (realiteit); wat werkt moet veranderen en verandering is niet Hpnkhaar

Sluiten