is toegevoegd aan uw favorieten.

Groote denkers

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

19

tot een metaphysica als w e t e n s c h a p, zij het dan ook een wetenschap, die nimmer apodictische kennis inhoudt, aangezien zij zich vergenoegen moet met een hoogen graad van w a a r s c h ij n 1 ij k h e i d.

Tweeërlei mag hierbij niet aan onze aandacht ontgaan.

Allereerst dit.

Blijkt het bewustzijn in het algemeen en dus ook het menschelijk bewustzijn in het bijzonder gewekt te worden door inwerking van „Dinge an sich" daar buiten (doordat licht-stralen, lucht-trillingen, enz. op onze zinnen treffen), dan ligt de gevolgtrekking voor de hand: het bewustzijn is passief en ontstaat uit het conflict van op elkander treffende realiteiten (b.v. van onze hand en het betaste voorwerp). Nu reeds begrijpen wij, hoe HARTMANN er toe komen moest om het bewustzijn geen activiteit toe te schrijven maar het als resultaat van een reëel proces te beschouwen. Aldus moest voor hem het onbewuste de primaire plaats innemen, aangezien hij tot de ontdekking kwam, dat het bewustzijn geboren wordt uit conflict. De activiteit ligt geheel aan de zijde van het onbewuste; slechts het conflict van onbewuste „Thatigkeiten" wekt het bewustzijn als passieve „Folge-erscheinung". De productiviteit is absoluut onbewust, slechts het product van het conflict der botsende „Thatigkeiten" (dus b.v. ook reeds bij twee atomen) wordt bewust. Alle spontaneïteit ligt aan den kant van de onbewuste activiteit en het bewustzijn is slechts een receptieve ,,Begleiterscheinung" van het onbewuste, reëele wereld-proces.

Een en ander zal ons later duidelijker worden. Maar het voorafgaande is nu reeds voldoende om te doen zien, hoe door HARTMANN's kennis-theoretische beginselen als het ware een algeheele omkeering in de naieve wereldbeschouwing wordt teweeg gebracht. Volgens deze toch is het „zienlijke en tastbare", in één woord het bewuste, het eerste en voornaamste. Nu blijkt echter, dat integendeel het zien en het tasten, enz. als gewaarwording in ons passieve bewustzijn gewekt worden, doordat onze zinnen geafficeerd worden