is toegevoegd aan uw favorieten.

Groote denkers

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

55

van het wereld-gebeuren), positief in H e i 1 i g u n g. Hier treden geloof en genade wederom in en de genade beschouwt Hartmann in haar verwekking, ontvouwing en vrucht. Het einddoel is dan weder, dat men mede-arbeide aan het objectieve heils- of verlossings-proces. Dit proces is allereerst wezenlijk onbewust-teleologisch, wijl de genade als functie steeds onbewust is. Maar tevens is het er op aangelegd, het bewustzijn zoo op te voeren, dat de bewuste wil meer en meer als de heerschende factor bij de menschelijke deelname aan dit proces medewerkt.

Het deel nu van het objectieve heils-proces, dat de raenschheid betreft, is de geschiedenis. Zij heet als zoodanig het verwerkelijkings-proces der zedelijke wereldorde, dat de toenemende volmaking aller menschelijke geestesgaven insluit. Het geestelijk extract der historie is de cultuur-geschiedenis. Deze moet uit religieus gezichtspunt behandeld worden, aangezien de Absolute Geest ook de geschiedenis naar Zijn wil en wijsheid leidt en wel in staat, kerk en maatschappij.

Staat, kerk en maatschappij trachten zich ieder tot een organisme te ontwikkelen, dat beurtelings over de andere domineert en zoolang heerscht als de meeste volkskracht zich daarop richt. Eerst komt op deze wijze de staat tot ontwikkeling, kerk en maatschappij volgen daarna successievelijk.

Wat den staat betreft, zoo wenscht Hartmann grootstaat en republiek tot een „republieken-piramide" met elkander te verbinden door middel van het indirect beheer (vrgl. het leenstelsel der middeleeuwen). Daarbij acht hij alle overhaasting tot verwerkelijking van dit ideaal af te keuren. Want hij is een voorstander van Bismarck's reaal-politiek, die zich zooveel mogelijk bij de voorhanden toestanden aansluit naar een concreet idealisme. Pogingen om tot wereld-vrede te komen zijn daarbij niet uitgesloten.

Bij de behandeling der kerk komt Hartmann's eindoordeel hierop neer. Er is slechts één werkelijke Godsdienst: