is toegevoegd aan uw favorieten.

Vrij Nederland; je maintiendrai-onafhankelijk weekblad voor alle Nederlanders, jrg 2, 1942, no 49, 04-07-1942

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

HOE EEN "KAPITALIST” DE SOVJETUNIE ZIET

pR IS IN LONDEN een wijs boek •*-' verschenen, dat in een ommezien was uitverkocht en nu steeds nieuwe en welverdiende drukken beleeft. Wij bedoelen: “ Mission to Moscow,” door Joseph E. Davies, gezant der Verenigde Staten in de Sovjetrepublieken vanaf begin 1937 tot Juni 1938. Het boek kwam uit op het allergunstigste ogenblik: juist toen Groot-Brittannië en de U.S.S.R. door een hecht verdrag met elkaar verbonden werden. Maar dit is niet genoeg om het grote verkoopsucces te verklaren. Het geallieerd lezerspubliek wil de waarheid over de Sovjetunie te weten komen uit gezaghebbende bron; het wil weten, wat de wereld van dit verre en geheimzinnige land, dat wij eer een werelddeel zouden willen noemen, te verwachten ... of te duchten heeft. Indien er bij sommigen nog beduchtheid bestond omtrent de bedoelingen van den lang en stelselmatig miskenden Russischen kolos, dan raden wij, hun aan dit boek te lezen. Tevens kan men er meer politiek uit leren dan uit tien jaar nijver krantenlezen ; de troebele gebeurtenissen tijdens de paar laatste jaren voor den oorlog worden er glashelder in uiteengezet door een eerlijk en onbevooroordeeld man, wiens taak het was, achter de schermen te leven en den grootsten staatsman van dezen tijd, president Roosevelt, van de ontwikkeling der gebeurtenissen op de hoogte te houden. Drie machtige indrukken blijven na de lezing van dit boek achter: het harde, maar wijze realisme en het profetisch inzicht der Russische staatslieden; de wijze, bezadigde voortstrevendheid van sommige Amerikaanse politici, met Roosevelt vooraan; en: de droeve ontreddering der West-Europese democratieën in de onzalige Chamberlainperiode.

Maar er is nog een vierde indfuk, die dit boek zo waardevol maakt: de humane houding van een wijs en oprecht mens. Ondanks de soms bijna komische nadruk, die Davies er op legt, dat hij een “ kapitalist ” is, wist hij zich door zijn openheid van geest en volkomen gemis aan vooroordeel blijkbaar zoveel vriendschap te verwerven in een doorgaans vijandige omgeving, dat zelfs de schuwe Stalin hem boven alle diplomaten uitverkoor voor lange en vertrouwelijke gesprekken. Geen wonder, dat Litvinof het prijst als de belangrijkste bijdrage tot de literatuur over de Sovjetunie. Wat is dit oordeel waard, zal men zeggen. Litvinof zeide tot den schrijver van het boek op 23 Maart 1938, vóór de bedreiging van Tsjechoslowakije dus: “Binnen korten tijd zal Europa beheerst worden door het fascisme; en alleen Groot-Brittannië in het westen en Rusland in het oosten zullen er zich tegen verzetten.”

Het boek wemelt van dergelijke profetische uitspraken; en menigeen, die het leest, zal zichzelf, wanneer hij terugdenkt aan zijn haastige oordeelvellingen van vroeger, voor een stekeblinde idioot verklaren. Deze haastige oordeelvellingen zijn trouwens bij honderdduizen-

den in West-Europa een permanent politiek hersenvergif geworden, waartegen dit boek een nuttig tegengif vormt. Ook in sommige Nederlandse kringen worden nog altijd de volgende meningen naar voren gebracht: 1. Stalin heeft de Sovjetunie verzwakt- door zijn roekeloze en rechteloze processen tegen legeraanvoerders en politici der oude garde; 2. Rusland had geen nonagressie-pact met Duitsland mogen sluiten, maar had in Sept. ’39 samen met Frankrijk en Engeland Duitsland moeten aanvallen.

In verband met de grote Sovjet-processen (van 1937 en ’3B tegen Bucharin, maarschalk Tuchatchevsky, Bucharin, Rykof en Yagoda, de G.P.U.-chef, om slechts de voornaamsten te noemen) is het bijzonder belangwekkend om hier het onbevangen oordeel te krijgen van een man, die niet alleen rechtsgeleerde is, maar ook rechter van instructie was. Zijn oordeel komt overeen met dat van verreweg de meeste toentertijd in Moskou geaccrediteerde diplomaten: al deze mensen waren wel degelijk landverraders. En hoewel Davies zich uitdrukkelijk verzet, zowel op legale als humanitaire gronden, tegen de beginselen en toepassing der Sovjet-rechtspraak, kwam hij later, in het licht der gebeurtenissen, tot de volgende slotsom: de Sovjetunie was het enige land, dat zijn vijfde kolonne bij voorbaat had opgeruimd. De geschiedenis heeft deze zienswijze bevestigd. Reeds in ’37 kwam Davies te Lohden tijdens een diplomatiek diner bij Churchill voor deze mening uit; en, hoewel hij Churchill blijkbaar tot zijn zienswijze over wist te halen, zegt hij er bij: “ Het vooroordeel hier is zo hevig, dat zulk soort opvattingen hier niet ‘ fashionable ’ zijn.” Laat de uitvoerige weergave der processen ons bekeren tot de bittere erkenning, dat de ruwe voortvarendheid van Stalin ook haar goede zijde gehad heeft.

Wanneer men over de Sovjetunie spreekt, die nu niet langer meer een wereld op zichzelf is, maar ondertussen ingeschakeld werd in een wereldomvattend verbond, is het nuttig, speciaal voor het monsterverbond van nog altijd bevooroordeelde “ Ja, maar ”-politikasters, hier meteen Davies’ eindoordeel te geven: “Of het tegenwoordige regiem aan de macht blijft, ofwel valt—de Russische factor zal in belang groeien, zowel op economisch als politiek gebied. De hulpbronnen hier, niet alleen de tegenwoordige, maar ook die, welke nog ontsloten kunnen worden, zijn zo reusachtig, dat dit volk een ontzaglijke en steeds groeiende invloed zal uitoefenen, niet alleen in Europa, maar overal ter wereld.”

Dit is hetgene waar wij rekening mee hebben te houden; de Sovjetunie zal als machtig lichaam voortbestaan, op haar eigen wijze, met of zonder onze goedkeuring. Hiertegenover is elke betweterij van economische of politieke pietepeuters niet alleen dom en ondankbaar, maar ook onverstanding. Het wantrouwen tegenover een staat, die

allang de Komintern als een bijwagen beschouwde en zich onder Stalin s leiding ontwikkelde op de weg van rev(> lutionnair communisme naar pacifistisch staatssocialisme, heeft maar al te bitter kwaad gesticht in de huishouding der Europese volkeren. Aan dit wantrouwen heeft vooral Eden nu een eind gemaakt. En daarom is het bijzonder treffend om in Davies’ boek te lezen, wat hij in ’3B aan Sumner Welles schreef: “ingeland en Frankrijk beseffen niet, dat zij in de kaart der nazi’s en fascisten spelen. De Sovjetunie wordt snel naar de isolatie gedreven, naar vijandigheid ■ zelfs, tegenover Engeland en onverschilligheid tegenover Frankrijk.”

Een nauwkeurige lezing van de diplomatieke documenten in dit boek bewijst, dat het wel degelijk de indertijd onverstandige politiek der westersche democratieën is geweest, die de Sovjetunie, na haar hopeloze poging om het door de anderen verraden en verkochte Tsjechoslowakije te redden, wars gemaakt heeft van elke bemoeiing van wat zij, toendertijd terecht, als een reddeloos verloren zaak beschouwde. De_ hoeksteen der collectieve veiligheid, de U.S.S.R., werd door de Geneefse tempelbouwers, die niets dan tempelslechters waren, in blind wantrouwen opzij gerold. Wij allen hebben deze kortzichtigheid zwaar geboet. Daarom helpt dit boek ons tot het verkrijgen van een nieuw inzicht, mits wij bereid zijn de dogmatische oogkleppen eerst op de vuilnisbelt van het verleden te werpen.

Davies’ boek zal ook een bedarende invloed hebben op hen, die in Stalin. nog steeds een brandstichter zien in naam van het wereldcommunisme. “ Zijn ganse plan was het scheppen van een socialistische gemeenschap, die de wereld tot voorbeeld zou kunnen strekken; en hij zei mij, dat hij en zijn helpers wel degelijk beseften, dat dit werk hen zodanig bezig zou houden, dat er heus geen tijd zou oyerblijven om ook de wereldhuishouding te gaan bestieren.”

En bovenal schenkt de lezing van dit werk met zijn vele uitvoerige rapporten ons de overtuiging dat, in Davies woorden, de Russische beer zo goed in zijn vet zit, dat hij er zeker doorheenrolt, wat Moffrika ook moge ondernemen. En ook op de vreesachtige vraag, die hiermee natuurlijk voor sommige kortzichtigen verbonden is, nl. of de Sovjetunie niet soms ooit een afzonderlijke vrede zou sluiten, geeft Davies een duchtig antwoord, nl. “Wilt gij de Sovjetunie soms met geweld naar een afzonderlijke vrede drijven, door uw eeuwig wantrouwen? ” Het Anglo-Sovjet-pakt heeft deze kletspraat trouwens voorgoed ontzenuwd. Op dit pakt, waar wij heden allen mee staan ol tuimelen, vormt dit boek de allerbeste toelichting. En zoo er nog mochten zijn, die denken, dat het rechtvaardiging van node mocht hebben-y; dan kunnen zij die er ook in vinden, ziJ het dan tot hun eigen beschaming.

A. Den Doolaard.