is toegevoegd aan je favorieten.

Tijd en taak; religieus-socialistisch weekblad, jrg 52, 1954, no 41, 16-10-1954

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

DE FILM

Maarten Luther: Verdachte onvolledigheid

Deze film is het resultaat van serieuze arbeid, en de Amerikaanse Lutherse Kerk, in wier opdracht dit werk tot stand is gekomen, behoeft niet ontevreden te zijn met deze film over het leven van Maarten Luther. Deze woorden zijn in alle ernst... en in alle ironie gemeend.

Voortreffelijk begint de film met enkele houtsneden uit de middeleeuwen; en uit deze beelden spreekt demonie, spreekt uiterste ellende en uiterste meedogenloosheid.

En dan begint de eigenlijke film. De regisseur, Irving Pichel, is een goed leerling van Carl Dreyer; „Jeanne d’Arc” en „Dag des oordeels” zijn voorbeeldige lessen voor Pichel geweest. Hij werkt soms bijzonder goed met close ups, met de gezichten van zijn helden en met licht en schaduw; hij weet soms met een als het ware terloops getoonde „bijkomstigheid” iets wezenlijks te zeggen.

Zijn spelers zijn over het algemeen bezield en missen gelukkig alle ster-allures.

Anders wordt het echter, wanneer deze regisseur met de massa moet werken, wanneer hij de massa in beeld brengt. Dan lijkt het op niets; dan is alles zó zeer geënsceneerd, dat het bijna als een parodie aandoet. Maar dit is dan ook in ander en dieper opzicht het grote gebrëk van deze film: de massa speelt er geen rol in.

Luther is geïsoleerd, en geïsoleerd zijn onrust. Ook hij leefde behalve uit zijn geweten, uit zijn tijd. Maar waar is de tijd van die 16e eeuw in deze film? Ja ja, de gebouwen en kerken zijn goed gereconstrueerd, de klederdrachten, uniformen en decors zijn historisch juist. Doch waar is de kracht, die ook een Luther en zijn strijd heeft gedragen? Wie de geschiedenis niet kent en alleen op deze film afgaat, zou denken, dat dit alles niet meer dan een weliswaar fel dispuut tussen Luther en Rome is geweest. Acceptabel is overigens dat de film voor West-Europa in Duitse nasynchronisatie wordt vertoond.

Natuurlijk moet iedere historische film onvolledig blijven.

Natuurlijk kunnen niet alle momenten uit het leven van de ~held” naar voren worden gebracht. Als echter de achtergrond ontbreekt, komt die held tussen hemel en aarde te zweven, ondanks alle geschiedkundig verantwoorde dialogen en citaten, die

men vanaf het witte doek te horen krijgt, Held is en blijft in dit werk: Martin Luther, die zijn weg volgt en „liefde” preekt... ook wanneer deze „liefde” slechts een stuk verraad moet camoufleren. Zo is deze film helaas te veel een „oratio pro domo” geworden, een „verdediging van eigen standje”, „van eigen huis”. En „huis” is in dit geval niet alleen figuurlijk, maar ook letterlijk bedoeld. Wij zien slechts een deel van het interieur. Het „buiten” ontbreekt. Nu wordt gezegd, dat scènes uit de boerenoorlog '— ongeveer 500 meter op het laatste ogenblik uit de film werden geknipt, omdat zij anders te lang zou zijn geworden. Maar ook mét deze taferelen zou vermoedelijk de andere kant van deze 16de eeuw in het Duitsland van Luther hebben ontbroken, die van de opstandige, honger lijdende, geminachte boeren, die in Luther hun bevrijder zagen en die zijn woorden beaamden: „Der gemeine Mann kann’s nicht langer ertragen!”

Die woorden horen we niet in de film, die boeren zien we niet, niet wordt ons ge-

toond, hoe Luther later „zijn” boeren in de rug aanvalt (om welke redenen dan ook) en nu zijn vorsten aanspoort: „Stechet, schlaget tot, erwürgt!” En honderd-en-dertig-duizend boeren werden neergestoken, doodgeslagen, geworgd.

De eerste Duitse revolutie werd in de kiem gesmoord. En dit fatale feit zou voor Duitsland én de wereld heel wat fatale gevolgen hebben...

Niets van deze sfeer en dit klimaat bespeuren wij in deze film. Voor ons staat Luther in zijn zielestrijd, dapper en groot en predikend, en naast hem de brave Duitse vorsten, die het voor hem opnemen, alleen en uitsluitend gedreven door liefde en gerechtigheid.

Dit soort onvolledigheid komt ons enigszins verdacht voor; zou zij inderdaad aan technische moeilijkheden te wijten zijn? De leidraad in deze film spreekt een onmiskenbare taal; en deze draad heeft alle kleuren, behalve dan het r00d...

Moet men deze film niet gaan zien? Ga „Maarten Luther” zien! Besef, dat ondanks de betreurenswaardige onvolledigheid, dit werk nooit melodramatisch wordt, dat het toch wel een van de zeer weinige belangrijke protestantse films van onze tijd is.

Over meer goede films beschikken de katholieken. Wij denken bijv. aan „Monsieur Vincent” en „Het dagboek van een dorpspastoor”. Binnenkort zal in Nederland een nieuwe Franse katholieke film, De afvallige, draaien. Ik ben niet van plan geweest, aan deze film van Joannon, waarin zowel in vorm als in inhoud alles zo dik mogelijk opgelegd en rhetorisch is, ook maar één woord te verspillen. Dit enkele woord moet echter gezegd worden, aangezien deskundige r.k. filmcritici vele kolommen in hun kranten volschrijven over deze „beste katholieke film ooit gemaakt”. Ik kan alleen bekennen, dat deze film over een afvallig priester, die zich uiteindelijk hervindt en wiens ziel gered wordt, wanneer hij zijn priester geworden vriend doodt, een niet-katholiek afstoot en dit het zij herhaald vanwege zijn inhoud en zijn vorm, die aliebei uitermate geforceerd, onfris en onwaarachtig werken.

Vergeleken met deze Franse rolprent over een modern afvallig priester, is de Amerikaanse film over de „ketter” uit de 16de eeuw een voorbeeld van eenvoud en waarachtigheid. H. WIELEK