Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

196

maar trachtte deelnemers en ondersteuning te vinden , en slaagde daarin | niet. Indien tijd werd Europa bijna ieder jaar door de rampen des oorlogs geteisterd en niemand had lust om eene uitvinding te onderstennen, waarvan de goede nit-dag zoo onzeker en voor menigeen zoo twijfelachtig was. Eindelijk kreeg König op het onverwachtst hulp van eenen kant waarvan hij die het minst verwachtte: door de russische regeering werd hem opgedragen om in Petersburg eene staatsdrukkerij op te richten, met toezegging van eene belooning van 10000 zilveren roebels.

Vol van de beste verwachtingen ging König in April 1806 naar St. Petersburg, — maar zag zich spoedig in zijne schoone vooruitzichten bedrogen. Niet voornemens zijnde zich nog langer met schoonschijnende beloften tevreden te stellen, verliet hij in het einde van den herfst van datzelfde jaar Rusland en begaf zich naar Engeland. Hier vond hij eindelijk wat hij reeds zoo langen tijd ijverig, doch vruchteloos gezocht had: ondernemingsgeest en kapitaal. Den 31sten Maart 1807 sloot hij met een der rijkste Londensche boekdrukkers, (den heer Th. Bensley) een compagnieschap om samen de uitvinding der snelpersen op groote schaal te exploiteeren.^

Omstreeks dienzelfden tijd kwam hij in kennis met A. F. Bauer. De vriendschap, die door deze kennismaking tusschen heide mannen ontstond, werkte heilzaam op König's uitvinding, daar Bauer door zijne kennis en ervaring in de werktuigkunde hem menigen nuttigen wenk gaf.

In het jaar 1811 was eindelijk de eerste snelpers met » spoorwegbeweging" gereed, en het eerste werk dat op haar gedrukt werd was het Jnnual Register. Zij werkte echter nog niet bijzonder vlug, daar zij slechts 800 afdrukken per uur leverde.

De druk zelf werd, even als bij de bandpers, door een degel bewerkstelligd. Alle andere verrichtingen , zooals het beïokten van den vorm enz. werden, terwijl de machine werkte, door de machine zelve gedaan, zonder dat menschenhanden haar daarin behulpzaam behoefden te zijn.

Ofschoon men met deze machine reeds een zeer grooten stap was gevorderd, zoo was zij toch voor eene groote en algemeene verspreiding te kostbaar en te gecompliceerd. Ook liet de gelijkheid van den druk nog veel te wenschen over.

De door deze machine verkregen ondervinding wordt in 1812 toegepast op eene tweede snelpers, waarbij de cirkelvormige beweging werd aangewend. Het resultaat hiervan was zóó bevredigend, dat de eigenaren van den Engelschen » Times," dadelijk twee dubbele snelpersen bestelden. Twee jaren werd aan de uitvoering dezer bestelling besteed en op den 29en November 1814 werd de » Times" voor het eerst op deze dubbele persen gedrukt. Een hoofdartikel in dit nummer maakte het publiek met de nieuwe uitvinding bekend. Het beweren dat de nieuwe uitvinding op 29 November 1814 voor het eerst in toepassing gebracht werd, en dat de machines waarop de « Times" gedrukt werd de eerste snelpersen waren, heeft zijn oorsprong aan dit hoofdartikel te danken.

De uitvinding baarde veel opzien en de eerste bestelling werd spoedig door meerdere gevolgd. Onder andere werd reeds in 1816 de eerste zoogenaamde schoon- en weerdrukmachine vervaardigd, die de bladen aan beide zijden tegelijk bedrukte.

De eerste zes of zeven machines bevatten reeds alles waarop de tegenwoordige snelpersen gebaseerd zijn, en hoe de uitvinding ook in den loop der sedert vervlogen 50 jaren aanmerkelijk vereenvoudigd en verbeterd geworden is, zoo zijn toch de eigenlijke hoofdbestanddeelen geheel gelijk aan de door König & Bauer gemaakte snelpersen.

Niettegenstaande dat glansrijke resultaat had König voortdurend met de grootste moeielijkheden te kampen. Zelfs van de zijde zijns compagnons (Bensley) werd hij in het materieele gedeelte zijner uitvinding tegengewerkt. Bensley trachtte, daar hij het grootste kapitaal in de compagnieschap gestoken had, ook het meest mogelijki geldelijke voordeel daaruit te trekken, onverschillig of dit voor- ol nadeelig aan de uitvinding was. Met behulp der snelpersen die hij o[ zijne drukkerij gebruikte, zocht hij door goedkooper en sneller drukker de andere drukkerijen , waarop nog geen snelpersen gebruikt werden van hun werk te berooven, en stelde zelfs alle pogingen in het werl om de onderhandelingen die König met de eigenaren dier drukkerijei had, tegen te werken en, als het mogelijk was, te verijdelen.

Niet genoeg, dat deze handelwijze bet vooruitzicht op grooter debie verdonkerde, zocht hij ook de opbrengst der reeds gesloten koopei te verkleinen door de wijze waarop hij de rechten en verplichtinge der compagnieschap in zijn voordeel uitlegde en wist te handhaver Daar hem het aandeel, dat König, nu de uitvinding voltooid was in de winst had, hinderde, en hij het hem niet gunde, verbond h zich onder voor hem voordeelige eh winstgevende voorwaarden m( twee andere werktuigkundigen Comper en Applegath , tot het make van snelpersen. Het gevolg hiervan was, dat spoedig een groote m( nigte werktuigkundigen hun voorbeeld volgden en König's machines ofschoon daarop een octrooi voor den tijd van tien jaren verleend was onder den dekmantel van aan de machine toegebragte verbeteringe en wijzigingen (die op zichzelven weinig beteekenden) op allerlei wij nagemaakt werden.

Na vele teleurstellingen bleef voor König slechts de keus over var of zijne klagten over de schending van zijn octrooi voor het gerecht hof in te dienen — bij de toenmalige bijna ongeloofelijke kosten ai het procederen verbonden, beteekende dit zooveel als zijn geheele ve meen op het spel zetten — of Engeland te verlaten, wat evenve beteekende als afstand te doen van zijn octrooi en de daaraan ve bonden voordeden.

König koos van deze twee kwade zaken het beste: namelijk h laatste. Hij verbond zich met zijn landsman Bauer die hem niett genstaande alle intrigues getrouw gebleven was en hem menig ove tuigend bewijs zijner vriendschap gegeven had; beide besloten, g

zamenlijk in hun vaderland eeu nieuw etablissement tot vervaardiging van snelpersen op te richten, en van dit oogenblik af is de geschiedenis dezer beide mannen ten nauwste aan elkander verbonden. De regeering van Beijeren stond hun het in 1803 gesekulariseerde klooster Oberzell onder gunstige voorwaarden af, en ook in het vervolg mochten zij zich verhengen in allerlei begunstigingen van de regeenng, die veel bijdroegen tot de gunstige gevolgen hnnner onderneming.

In Angustus 1817 ging König naar Oberzell en werd daarheen negen maanden later door Bauer gevolgd. De moeielijkheden die zich nu voordeden, waren van eenen geheel anderen aard, dan vroeger in Engeland, maar waarlijk niet gemakkelijker te overkomen en konden slechts door mannen van zulken stalen ijver en volharding, als König en Bauer waren, overwonnen worden.

Er was namelijk totaal gebrek aan bekwame werklieden; geleerde werktuigkundigen waren, na de lange oorlogsjaren die alle industrie en handwerken in hun voortgang gestuit hadden , nauwelijks te vinden ; werklieden die met machines konden omgaan waren in Duitschland bijna zeldzaamheden geworden; zij moesten zich dus hulp verschaffen bij de bewoners der omliggende dorpen. De meeste voorbereidendr ^ werkzaamheden moesten zij met eigen handen doen; hun knechts al ■■ stuk voor stuk, met hamer en beitel in de hand, aanwijzen en leen hen onderrichten zich van hun gereedschap te bedienen, enz. en; ; ^

Eene schuur werd tot ijzergieterij ingericht; uit twee wijnvaten fornuis gemaakt en daarin werden in smeltkroezen de stukken e^ , een cilinder gegoten die naderhand aaneengevoegd werden. Op gel ^ wijze moesten zij zich in alle overige zaken behelpen. Dat dit h veel tijd en geld en nog veel meer moeite kostte, behoeft geen betoo^ Vier moeitevolle jaren werden besteed om de eerste twee snelpersen die in 1822 door de hofboekdrukkerij van Decker te Berlijn gekocht werden , te vervaardigen ; spoedig volgde eene derde voor de bo'ek- i drukkerij van J. G. Cotta in Angsbnrg. Tot in 1825 waren er [ reeds zeven snelpersen aan verscheidene groote drukkerijen in Duitschland geleverd. Deze machines werkten met twee cilinders en drukten schoon- en weerdruk te gelijk en dienden voornamelijk tot het drukken van couranten.

Om de uitvinding van meer algemeen nut te doen zijn , was het | vooral noodig haar ook toe te passen op het drukken van boeken. • De eerste machine die daarvoor ingericht was , werd voor de drukkerij van Metzler in Stuttgart vervaardigd. Sinds dien tijd verbreidde zich de toepassing en het gebruik der snelpersen in geen geringen mate; tot in 1829 waren er reeds 51 afgeleverd. De fabriek werkte toenmaals met het voor dien tijd aanmerkelijke getal van 120 knechts.

De wolken die zich in de eerste dertig jaren dezer eeuw aan den politieken horizont ophoopten, brachten aan de fabriek een gevoeligen slag toe. Bestellingen werden bijna niet ontvangen en de patroons waren genoodzaakt van tijd tot tijd een deel van bun volk weg te zenden, omdat zij voor hen geen werk hadden. In dezen trenrigen tijd we'rd König gevaarlijk ziek en stierf in den ouderdom van 58 jaren. Het was te bejammeren dat hij, nu hij op het punt stond om de vruchten van zijn werkzaam en moeitevol leven te gaan plukken , door den dood aan zijne familie ontrukt werd.

Na König's dood (17 Jannarij 1833) werd de geheele fabriek gedurende bijna twintig jaren alleen door Bauer bestuurd.

Het was natuurlijk dat deze er steeds op bedacht was om de nieuwe uitvinding te verbeteren en te volmaken; dit had ten gevolge dat hij in het jaar 1840 een pers met dubbele cilinders, de zoogenaamde «Greifer doppelmachine" uitvond. Het allereerst werd hem door Brockhaus zulk eene machine besteld en deze diende als model voor alle overige dubbele snelpersen, die na dien tijd besteld en afgeleverd werden. Ook de 1000ste pers wijkt slechts in een paar kleinigheden van de eerste dubbele snelpers van het jaar 40 af. _

De laatste groote, door Bauer uitgevondene machine, was in 1847 de zoogenaamde verdubbelde snelpers, die 6000 afdrukken in het uur levert. De vervaardiging dezer machine dunrde meer dan een jaar.

Het was Bauer aan den avond zijns levens vergund, de volle ontwikkeling te zien van de uitvinding, tot welker verbetering en uitbreiding hij zooveel bijgebracht had. Kort voor zijnen dood had hij het geluk de 600ste snelpers af te leveren. Hij stierf den 27 Februari] 1860.

Toen in 1865 de 1000ste snelpers gereed gemaakt was, werd er t in de fabriek een eenvoudig, doch indrukwekkend feest gevierd. D« i heer König, (een der zonen van den uitvinder), opende het feest ï met eene korte aanspraak aan de werklieden en overige gasten , waarna door prof. Gerstner eene kernachtige en welsprekende voordracht ge' houden werd. Toen het feest op deze manier een aanvang genomen had j begaven de gasten zich naar de 1000ste snelpers, die in een oogent blik voor al de aanwezigen een levensschets der uitvinders druktei De heer König deelde vervolgens aan zijne werklieden mede, dat bij ter herinnering aan dezen feestelijken dag een spaarkas ten hunner behoeve had opgericht, en daarin als eerste bijdrage 10,000 florijnen , zou storten.

n Dit heuglijke bericht werd met algemeen gejuich begroet. In vroo:e lijke stemming begaven de gasten zich nu naar de 1000ste pers die,

tot aller verbazing en verrassing drukwerk leverde met twee kleuren.

rood en zwart tegelijk gedrukt, iets tot dien tijd nog onbekend. Deze i- uitvinding geeft het beste getuigenis van den naar vooruitgang stren venden geest der tegenwoordige bezitters der firma. Dat drnkwer»

bestond in een lijst der boekdrukkerijen die de eerste dnizend snelEl persen nit die fabriek besteld hebben.

A. E D. P.

gedrukt bij c. blommendaal.

Sluiten