Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

graad bereikt, en een des te hoogeren, naarmate zijn intellect stijgt op deze wereld heeft men het systeem van het optimisme willen toepassen, en haar als de beste onder de tenheme" aanvoeren. De ongerijmdheid hiervan schreit

Intusschen spoort een optimist mij aan, de oogen te openen en de wereld te aanschouwen, om te zien hoe schoon zij is in

en glans der zon, met haar bergen en dalen, haar stroomen,

r?n^,n diere.n' enz* Maar is de wereld dan een „kijkspele je . Om te zien zijn deze dingen weliswaar schoon; maar ze te zijn, is geheel iets anders!

Daarna komt een teleoloog, en wijst mij op de wijze regeling, waardoor er voor gezorgd is, dat de planeten niet met het hoofd tegen elkander aanbotsen, dat land en water niet tot één brij vermengd, maar behoorlijk van elkander afgehouden worden, dat tevens niet alles door onafgebroken vorst verstijfd wordt, noch door voortdurende hitte verschroeid; dat er voorts, tengevolge van de inclinatie der ecliptica, geen eeuwige lente heerscht, waarin niets tot rijpheid zou kunnen komen, enz.

Maar dit alles, en wat hier al meer op gelijkt, zijn slechts: conditiones sine quibus non.

Want wanneer er dan inderdaad een wereld wezen moet, wanneer hare planeten zóó lang willen bestaan, als de lichtstraal van een ver verwijderde vaste ster noodig heeft om haar te bereiken, en niet, zooals Lessing's zoon, onmiddellijk na haar geboorte willen verdwijnen, dan mocht zij werkelijk wel niet zoo onhandig in elkander gezet zijn, dat reeds haar fundamenten dreigden ineen te storten.

Maar wanneer men dan dieper doordringt in de resultaten van dit zoo geroemde werk, wanneer men de spelers beschouwt, die op dit zoo stevig ineengezet tooneel hun rol afspelen, en daarbij gadeslaat, hoe met de gevoeligheid ook de smart optreedt, en in dezelfde mate stijgt, als zijn intellect ontwikkeld is, — hoe dan ook, hiermede gelijken tred houdend, het verlangen en het lijden zich steeds krachtiger laten gevoelen en ontwikkelen, totdat het menschelijk leven ten slotte geen andere stof aanbiedt, dan die voor drama's en komedies, dan zal hij, die niet huichelt, bezwaarlijk gestemd zijn, om alleluia's aan te heffen.

Tegenover de tastbaar sophistische bewijzen, dat deze wereld de beste onder de mogelijk bestaanden is, kan ernstig en eerlijk het bewijs geplaatst worden, dat zij inderdaad de slechtste onder de mogelijk bestaanden is. Want „mogelijk" duidt niet datgene aan, wat iemand zich met zijn verbeeldings-

Sluiten