Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

gebruiken — gelijk is aan een stuk weeke was, dat zijn indrukken van de buitenwereld ontvangt, of aan een leege lei, die door de ervaring beschreven wordt. De filosofie daarentegen vooronderstelt aangeboren ideeën, die door middel van het denken uit de diepte van "Hen geest tëscheppen en te produceeren zijn.

Het verschil tusschen spekulatieve en induktieve wetenschap berust op het verschil tusschen fantasie en gezond mensc henverstand. Het laatste brengt zijn begrippen door middel van de buitenwereld, door middel van de ervaring voort, terwijl de fantasie haar produkt uit de diepte van den geest, met zich zelf, van binnen uit voortbrengt. Toch is dit voortbrengen slechts schijnbaar eenzijdig. Evenmin als de schilder bovenzinnelijke schilderijen, bovenzinnelijke gestalten verzinnen kan, evenmin kan de denker buiten de ervaring liggende, bovenzinnelijke gedachten denken. Even als de fantasie uit de samenvoeging van menach en vogel engelen jngakt, of uit visch en vrouw sirenen, zoo zijn op dezelfde manier^jlJiaar_andere grodukten ofschoon schijnbaar voortbrengselen^ van haar zelf, toch inderdaad slechts wïïïèfcelirig geordende indrukken van de buiteniuertdeL^ Het verstand, de rede is gebonden aan getal en orde, aan tijd en maat der ervaring, terwijl de fantasie het ervarene ongebonden in willekeurigen vorm reproduceert.

De drang naar weten heeft van oudsher er toe gedreven, ook reeds daar, waar wegens gemis aan ondervinding en waarneming geen induktieve kennis mogelijk was, toch de verschijnselen der natuur en van het leven uit den menschelijken geest, d. w. z. spekulatief te verklaren. Men trachtte de ondervinding door spekulatie aan te vullen. In een volgenden, door ondervinding rijker geworden tijd, erkende men gewoonlijk de voorafgegane spekulatie als dwaling. Maar toch was er duizendjarige, telkens weer opgestapelde herhaling van deze ontgoocheling noodig eenerzijds, en de talrijkste eklatantste goede uitkomsten der induktieve methode anderzijds, voordat men deze speculatieve liefhebberij vaarwel zeggen kon.

Zeker, ook de fantasie is een positief vermogen en zeer dikwijls gaat het spekulatieve, het door analogie Verkregen voorgevoel aan de empirische induktieve kennis vooraf. Alleen moeten wij ons duidelijk bewust zijn, wat en hoeveel gissing en wat en hoeveel wetenschap is. Bewust voorgevoel lokt tot wetenschappelijk onderzoek uit, terwijl gewaande wetenschap voor het induktieve onderzoek de deur sluit. Het verwerven van een klaar bewustzijn over het onderscheid tusschen spekulatie en weten is een geschiedkundig proces, waarvan begin en eind met begin en einde der spekulatieve filosofie samenvalt.

Sluiten