is toegevoegd aan uw favorieten.

Calvinisme en Spinozisme

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

Descartes, ja auch des Spinoza werden alsbald von Theologen, verarbeitet, und die Stellungnahme ist niemals nur negativl) Natuurlijk zal het in vele gevallen moeilijk, zoo niet onmogelijk, zijn met beslistheid het verband van een pantheïstische stelling met Spinoza's wijsbegeerte aan te geven. Het ja van den éénen historicus zal hier lichtelijk komen te staan tegenover het neen van den ander. Maar het feit van den grootschen gang, dien het spinozisme door de wereldgeschiedenis heen heeft gemaakt, de buitengewone bekoring, die het op tallooze denkende geesten heeft uitgeoefend, de bijna hypnotische werking die het heeft gehad ten opzichte van schier ieder, die met het stelsel in wezenlijke aanraking kwam, moest tot nadenken stemmen. Het is onmogelijk, dat een systeem zoo sterk geestelijk verleidelijk, schijnbaar vroom, zoowel bevredigend het hart als het verstand, rust biedend aan de conscientie en aan de naar eenheid smachtende ziel, niet dieper, sterker, verder zou hebben nagewerkt dan thans veelal wordt vermoed. En bovendien, men vergete vooral niet hoe nauw het spinozisme in zijn oorsprong aan de gereformeerde religie is verwant, en hoe juist om die wording (zeg nu verwording) uit den calvinistischen wortel de gehjkenis met het calvinisme in sommige deelen bedriegelijk moest zijn. Het is de taak van een immanente cntiek over het ontstaan van Spinoza's wijsbegeerte om aan te toonen hoe nauw verwant Spinoza zelf in de hoofdpunten van zijn leer de relatie, althans de gehjkenis, met de calvinistische dogma's heeft begrepen.

Over deze wordingsgeschiedenis is in de laatste jaren een helderder licht opgegaan. Meende Sigwart nog den oorsprong van Spinoza's stelsel bij Giordano Bruno te moeten zoeken2),

bis zur Labadistischen Krisis, 1670, von Wilh. Goctms, Priv. Dozent der Theol. in Halle a/S., Leipzig, 1911. — Zie Vorwort, bl. 2.

1) Goetius, t. a. p. 2. De cursieveering is van mij.

, , 2)00Chr' Slgwart' Spinozas kurzer Tractat u.s.w., Tübingen 1870, Inl.

Dl. oo.